หน้าแรก หน่วยงาน บุคลากร งานวิจัย บริการวิชาการ เอกสารวิชาการ กระบวนวิชา นักศึกษา กิจกรรม ทำนุบำรุงศิลปะ อาคารสถานที่ ครุภัณฑ์ ค้นหา เข้าระบบ  
  หน้าแรก

   งานวิจัย
แสดงโครงการวิจัย
แสดงกลุ่มโครงการวิจัย
ข้อมูลประกันคุณภาพ


  โครงการวิจัย หน้าแรก  ค้นหา แนะนำ  

ความเสี่ยง ผลตอบแทน และการปรับตัวของเกษตรกร ในการทำฟาร์มปศุสัตว์ภายใต้ระบบพันธสัญญาในเขตจังหวัดภาคเหนือ
Risks, Returns and Adaptation of Farmers in Livestock Contract Farming in Northern Provinces

หัวหน้าโครงการ อ.ดร.จิรวรรณ กิจชัยเจริญ
บริหารจัดการที่ ศูนย์วิจัยระบบทรัพยากรเกษตร
แหล่งสนับสนุนงานวิจัย แผนงานสร้างเสริมการเรียนรู้กับสถาบันอุดมศึกษาไทย เพื่อการพัฒนานโยบายสาธารณะที่ดี (TUHPP)
วันที่ดำเนินการ 15 พฤศจิกายน 2555 - 31 มกราคม 2557



กลุ่มวิจัย

  1. กลุ่มวิจัยเศรษฐศาสตร์/สังคม/ธุรกิจเกษตร

รายชื่อนักวิจัย

  1. อ.ดร.จิรวรรณ กิจชัยเจริญ (หัวหน้าโครงการ)
 

วัตถุประสงค์โครงการ

1. สำรวจความเสี่ยงด้านรายได้ ผลผลิต การตลาด และความเสี่ยงด้านอื่นๆในการทำฟาร์มปศุสัตว์ในระบบพันธสัญญา ในด้านความรุนแรง โอกาสของการเกิดขึ้น และสาเหตุของความเสี่ยง 2. ประเมินผลกระทบของความเสี่ยงต่างๆ ในการทำฟาร์มปศุสัตว์ในระบบพันธสัญญาที่มีต่อเกษตรกร 3. ประเมินผลตอบแทนจากการลงทุนทำฟาร์มปศุสัตว์ในระบบพันธสัญญา 4. ประเมินระบบการป้องกัน หรือปรับตัวกับความเสี่ยงของเกษตรกร 5. หาช่องว่างด้านนโยบายสาธารณะที่สามารถปรับปรุงการดำเนินงานในการเกษตรระบบพันธสัญญา เพื่อประโยชน์แก่เกษตรกร

ลักษณะโครงการ

โครงการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาถึงลักษณะของการทำพันธสัญญา ประเมินผลตอบแทน ความเสี่ยงและการปรับตัวของเกษตรกรในการทำฟาร์มปศุสัตว์ในระบบพันธสัญญา รวมทั้งหาช่องว่างทางนโยบาย โดยศึกษาการเลี้ยงสัตว์ในเขตภาคเหนือที่อยู่ภายใต้ระบบพันธสัญญา 3 ชนิด คือ สุกรขุน ไก่เนื้อและไก่ไข่ ซึ่งพบว่ามีการเลี้ยงในระบบพันธสัญญาอยู่ 4 รูปแบบ คือ 1) สุกรขุนรับจ้างเลี้ยง 2)ไก่เนื้อรับจ้างเลี้ยง 3)ไก่เนื้อประกันราคา และ 4)ไก่ไข่ประกันราคา จึงได้มีการเก็บข้อมูลรูปแบบละ 60 ตัวอย่างในปี 2556 รวมทั้งสิ้น 240 ตัวอย่าง ครอบคลุมพื้นที่ 9 จังหวัดในเขตภาคเหนือ ผลการศึกษา พบว่า การทำพันธสัญญามีทั้งข้อดีและข้อเสีย ข้อดี ได้แก่ เกษตรกรลดภาระในการหาตลาดแต่ต้องแลกด้วยการยอมรับราคาและเวลาในการเข้ารับซื้อผลผลิตซึ่งบริษัทเป็นผู้กำหนดฝ่ายเดียว การลดภาระในการหาแหล่งเงินทุนซื้อปัจจัยการผลิตแต่ต้องแลกด้วยการต้องใช้ปัจจัยการผลิตตามคุณภาพที่ได้รับจากบริษัทอย่างไม่สามารถเลือกได้ และการปรับเปลี่ยนเทคโนโลยีและมาตรฐานฟาร์มตามที่บริษัทกำหนดเป็นปัญหาสำคัญสำหรับเกษตรกรรายย่อยเพราะต้องใช้เงินลงทุนสูง ขณะที่ในการแบ่งปันความรับผิดชอบ พบว่า ภาระการรับผิดชอบด้านการผลิตส่วนใหญ่อยู่กับเกษตรกร บริษัทสามารถปฏิเสธความร่วมรับผิดชอบถ้าบริษัทวินิจฉัยว่าไม่ได้มีสาเหตุมาจากบริษัท ในการหามูลค่าผลตอบแทนปัจจุบันสุทธิ 25 ปี พบว่า ร้อยละ 6.66 ของฟาร์มสุกรขุนรับจ้างเลี้ยงขนาดเล็กมีค่า NPV ติดลบ เช่นเดียวกับค่าเฉลี่ย NPV ของฟาร์มไก่เนื้อรับจ้างเลี้ยงขนาดเล็กมากที่มีค่าติดลบ ส่วนฟาร์มไก่เนื้อและไก่ไข่ประกันราคาให้ค่า NPV ที่เป็นบวกเหมาะสมแก่การลงทุนในทุกขนาดฟาร์ม ด้านความเสี่ยง พบว่า การผลิตในระบบพันธสัญญาลดความเสี่ยงด้านราคาแต่ความเสี่ยงด้านผลผลิตและรายได้ยังคงมีอยู่ เกษตรกรมีโอกาสได้กำไรเหนือต้นทุนเงินสด แต่มีโอกาสขาดทุนสูงถ้าคิดต้นทุนที่ไม่เป็นเงินสดด้วย โดยการเลี้ยงไก่ไข่ประกันราคามีโอกาสขาดทุนจากต้นทุนเงินสดสูงที่สุด และการเลี้ยงไก่เนื้อแบบจ้างเลี้ยงมีโอกาสในการขาดทุนจากต้นทุนรวมสูงที่สุด โดยฟาร์มขนาดเล็กมีโอกาสขาดทุนมากกว่าฟาร์มขนาดใหญ่อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ จากมุมมองของเกษตรกรผ่านเวทีการประชุมร่วมกัน พบว่า ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการทำฟาร์มปศุสัตว์ที่สำคัญ คือ 1) คุณภาพของพันธุ์สัตว์ 2) การจัดการภายในฟาร์ม 3) สภาพโรงเรือนและอุปกรณ์ 4) เทคโนโลยีการผลิตของบริษัทคู่สัญญา 5) ลักษณะของเกษตรกรที่ต้องช่างสังเกตและเรียนรู้ 6) ระยะเวลาจับสัตว์ขายที่แน่นอน ส่วนการปรับตัวเพื่อลดความเสี่ยง พบว่า การรวมกลุ่มเกษตรกรเพื่อแลกเปลี่ยนความรู้ ประสบการณ์และเทคโนโลยีในการเลี้ยงสามารถช่วยลดความเสี่ยงได้ ช่องว่างทางนโยบายที่ควรทำคือ ควรมีการจัดตั้งองค์กรเพื่อทำหน้าที่กำกับดูแลตรวจสอบระบบเกษตรพันธสัญญา การส่งเสริมให้เกิดการรวมกลุ่มของผู้ผลิตและมีกฎหมายรองรับระบบเกษตรพันธสัญญาโดยเฉพาะ

ผลที่คาดว่าจะได้รับ

จากผลการศึกษาทั้งในด้านข้อตกลงในระบบพันธสัญญา ระบบการผลิต ต้นทุนผลตอบแทนทั้งในระยะสั้นและระยะยาว ความเสี่ยง การปรับตัวต่อความเสี่ยง และผลที่ได้จากการประชุมกลุ่มเกษตรกร สามารถประมวลออกมาเป็นข้อเสนอแนะทางนโยบายได้ดังนี้ 1.การจัดตั้งองค์กรของรัฐที่กำกับดูแลและตรวจสอบระบบการผลิตแบบมีพันธสัญญา เนื่องจากประเด็นเรื่องของข้อตกลงในสัญญาที่มีปัญหาเรื่องความไม่เป็นธรรมในข้อตกลงบางเรื่อง เช่น การแบ่งปันความรับผิดชอบในกรณีเกิดภัยพิบัติทางธรรมชาติ การไม่มีส่วนร่วมของเกษตรกรในการกำหนดข้อสัญญา เกษตรกรรายย่อยไม่สามารถเจรจากับทางบริษัทได้ในกรณีปัญหา จึงเห็นควรว่าภาครัฐต้องเข้าไปดูแลเกษตรกรโดยเฉพาะรายย่อย โดยต้องเร่งรัดตั้งให้มีหน่วยงานหรือองค์กรของรัฐที่ทำหน้าที่กำกับดูและตรวจสอบระบบการผลิตแบบมีพันธสัญญาโดยเฉพาะ โดยมีหน้าที่ตั้งแต่การทำร่างกำหนดข้อตกลงพื้นฐานที่เป็นธรรมที่บริษัทที่ต้องการทำพันธสัญญากับเกษตรกรต้องนำไปปฎิบัติ มีการกำกับดูแลและตรวจสอบให้มีการทำสัญญาที่เป็นธรรม สร้างกฎระเบียบในทางปฎิบัติเกี่ยวกับการให้บริษัทต้องให้ข้อมูลที่ครบถ้วนและถูกต้องแก่เกษตรกรเพื่อใช้ในการตัดสินใจลงทุนทำฟาร์มปศุสัตว์ ข้อมูลต้องแสดงให้เห็นถึงความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นด้วย นอกจากนั้น ยังควรทำหน้าที่เป็นหน่วยงานที่ให้คำปรึกษาด้านกฎหมายที่เกี่ยวกับเกษตรพันธสัญญาโดยเฉพาะ มีช่องทางในการรับเรื่องร้องเรียนกรณีเกิดความไม่เป็นธรรมกับเกษตรกรรายย่อย เปิดให้สามารถฟ้องร้องแทนเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบได้ และต้องมีการจัดทำฐานข้อมูลเกี่ยวกับการทำเกษตรพันธสัญญาที่เผยแพร่ให้สาธารณะชนทราบได้ 2.นโยบายส่งเสริมให้เกิดการวมกลุ่มของเกษตรกรผู้ผลิตภายใต้ระบบพันธสัญญา ภาครัฐควรมีนโยบายในการสนับสนุนให้เกิดการรวมกลุ่มเกษตรกรโดยเฉพาะด้านปศุสัตว์ เพราะมีการลงทุนและความเสี่ยงสูง เกษตรกรผู้ผลิตต้องมีความรู้ความสามารถในการเลี้ยงสัตว์เป็นอย่างดี การรวมกลุ่มของเกษตรกรนอกจากจะเพิ่มอำนาจในการเจรจากับบริษัทแล้ว ยังเป็นแหล่งในการแลกเปลี่ยนความรู้ ประสบการณ์และความสามารถในด้านเทคโนโลยีการเลี้ยงสัตว์ เพื่อให้เท่าทันเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอของบริษัทได้ การเสนอนโยบายในลักษณะนี้ เกิดจากการประชุมกลุ่มเกษตรกรที่มีประธานกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงสุกรขุน อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่เข้าร่วมประชุมด้วย ประธานได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็นและการจัดการของกลุ่มฯ ให้เกษตรกรผู้ร่วมประชุมท่านอื่นได้รับทราบ ซึ่งเกษตรกรมีความสนใจเป็นอย่างมาก เพราะบริษัทคู่สัญญาให้การยอมรับกลุ่มฯ และกลุ่มฯ ได้เปิดให้ตัวแทนในระดับผู้บริหารของบริษัทเข้าร่วมประชุมด้วยทั้งนี้ทำให้บริษัทได้รับทราบปัญหาที่เกิดขึ้นจริงของผู้เลี้ยงที่เป็นคู่สัญญา นำไปสู่การแก้ไขปัญหาร่วมกันของเกษตรกรและบริษัทได้ กลุ่มเกษตรกรในลักษณะนี้นอกจากทำหน้าที่ในการประสานงานกับบริษัทและแลกเปลี่ยนประสบการณ์ความรู้ด้านการจัดการฟาร์มแล้ว ยังมีการระดมหุ้นเพื่อทำเป็นกองทุนของกลุ่มเพื่อช่วยเหลือซึ่งกันและกันในกลุ่มด้านการเงินอีกด้วย และยังสามารถช่วยสมาชิกในการประสานงานไปยังหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องในการทำธุรกิจได้อีก เช่น การประสานงานติดต่อธนาคารที่สนใจทำโครงการให้เงินกู้ยืมเพื่อการลงทุนแก่สมาชิก เป็นต้น ดังนั้น ภาครัฐฯ จึงควรมีการศึกษาอย่างจริงจังถึงกลุ่มเกษตรกรฯ ที่มีอยู่หลายแห่งในประเทศว่ามีการรวมตัวของกลุ่มในลักษณะนี้มากน้อยแค่ไหน มีความเข้มแข็งเพียงใด และศึกษาในแง่ของกลยุทธ์การดำเนินงานบริหารกลุ่มว่าต้องอย่างไรให้มีประสิทธิภาพ เพื่อกำหนดให้เป็นกลุ่มตัวอย่างและพาเกษตรกรที่สนใจไปศึกษาดูงาน ให้เกษตรกรได้มีการแลกเปลี่ยนประสบการณ์กันเองและเห็นประโยชน์ของการรวมกลุ่ม เพื่อให้เกิดการรวมกลุ่มเกษตรกรที่มาจากความต้องการของเกษตรกรอย่างแท้จริง ไม่ใช่กลุ่มเกษตรกรที่เกิดจากการจัดตั้งขึ้นมาของภาครัฐ แต่ภาครัฐต้องทำหน้าที่เป็นผู้สนับสนุนในเกิดกระบวนการสร้างกลุ่มเกษตรกรที่สามารถช่วยเหลือซึ่งกันและกันได้อย่างแท้จริง 3.การปรับปรุงหรือสร้างกฎหมายรองรับระบบเกษตรพันธสัญญา เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมแก่ทั้งเกษตรกรและบริษัท กฎหมายควรให้อำนาจแก่หน่วยงานที่มาดูแลเกี่ยวกับการทำเกษตรพันธสัญญาในข้อ 1) และดูแลในเรื่องการแบ่งปันความเสี่ยงโดยให้บริษัทร่วมแบ่งปันความเสี่ยงในด้านการผลิตให้มากขึ้น ทั้งนี้เพราะโดยส่วนใหญ่พบว่าบริษัทเป็นผู้กำหนดปัจจัยการผลิตเป็นสำคัญต้องมีการสร้างกฎหมายเพื่อให้มีการทำสัญญาอย่างเป็นธรรมและเป็นสัญญาในระยะเวลาที่เหมาะสม เพราะการทำฟาร์มปศุสัตว์ เกษตรกรต้องลงทุนด้านโครงสร้างซึ่งเป็นเงินหลายล้านบาท เกษตรกรต้องกู้ยืมเงินจากสถาบันการเงิน จึงมีภาระหนี้สินที่ต้องจ่ายคืน การทำสัญญาระยะสั้นเป็นรุ่นๆ การเลี้ยงสัตว์บางชนิด 1 รุ่นใช้ระยะเวลาเพียงไม่กี่เดือน ทำให้เกษตรกรขาดอำนาจในการต่อรองกับทางบริษัทเพราะต้องสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับบริษัทเนื่องจากเกรงว่าถ้ามีปัญหากับบริษัทแล้ว ทางบริษัทจะไม่นำสัตว์มาให้เลี้ยงและเกษตรกรจะขาดรายได้ สัญญาต้องเป็นสัญญาระยะยาว มีข้อกำหนดให้เกษตรกรรับผิดชอบในการผลิตให้ได้ตามมาตรฐาน ถ้าบริษัทเลิกสัญญากลางคันต้องมีการจ่ายค่าชดเชย โดยภาครัฐต้องเข้ามาช่วยในการกำหนดการจ่ายค่าชดเชยให้เป็นธรรมกับทั้งสองฝ่าย รายละเอียดของข้อกฎหมายต้องใช้การศึกษาด้านกฎหมายซึ่งมีงานวิจัยด้านนี้พอสมควรอยู่แล้ว



      Nedstat Basic   www.agri.cmu.ac.th